System kaucyjny to mechanizm, w ramach którego konsumenci przy zakupie towarów w opakowaniach objętych systemem ponoszą dodatkową opłatę (kaucję), która w momencie oddania opakowania w punkcie zbiórki jest im zwracana.
System kaucyjny wspiera recykling i ponowne wykorzystanie opakowań. System tworzą przedsiębiorcy wprowadzający do obrotu napoje w opakowaniach (producenci, importerzy, właściciele marek) oraz sklepy, w których oferowane są produkty w opakowaniach na napoje objęte systemem kaucyjnym. Przedsiębiorcy wprowadzający napoje w opakowaniach objętych systemem zobowiązani są do umieszczania na tych opakowaniach oznakowania określającego przynależność do systemu i wysokość kaucji.
System kaucyjny w Polsce działa od października 2025 roku. Od 1 października w sklepach pojawiały się napoje w opakowaniach objętych systemem, a więc takie, na których znajduje się wyraźny znak kaucji z jej kwotą.
Punktami zbiórki opakowań ze znakiem kaucji są:
- Wszystkie sklepy powyżej 200 m², które oferują napoje w opakowaniach objętych systemem kaucyjnym,
- Sklepy poniżej 200 m², w których sprzedawane są napoje w butelkach szklanych wielokrotnego użytku (obecnie na rynku dotyczy to przede wszystkim napojów piwnych),
- Pozostałe sklepy, które przystąpiły do systemu,
- Automaty kaucyjne dostępne także poza punktami handlowymi,
- Inne punkty zbiórki.
Dla mieszkańców oznacza to możliwość oddania pustego opakowania, by odzyskać wpłaconą kwotę. Nie zmieniają się obowiązki gminy w zakresie gospodarki odpadami komunalnymi. System kaucyjny działa bowiem niezależnie od gminnego systemu odbioru odpadów komunalnych. Mieszkańcy w dalszym ciągu będą mogli oddawać opakowania w ramach zbiórki odpadów komunalnych.
System kaucyjny powinien przyczynić się do zmniejszenia zaśmiecenia środowiska odpadami opakowaniowymi, zwiększenia osiąganego poziomu recyklingu odpadów opakowaniowych oraz zmniejszenia zużycia surowców pierwotnych. Dodatkowo powinien wyrobić w społeczeństwie pozytywne nawyki dot. segregowania odpadów.
Operator systemu kaucyjnego to niepubliczny podmiot, który z upoważnienia Ministerstwa Klimatu i Środowiska organizuje, zarządza i utrzymuje infrastrukturę zbiórki opakowań (butelki plastikowe, szklane, puszki). Jego kluczową rolą jest rozliczanie kaucji między sklepami a producentami, zapewnienie logistyki odbioru odpadów, edukacja konsumentów oraz zagwarantowanie recyklingu zebranego materiału.
W dłuższej perspektywie możliwe jest ograniczenie kosztów sprzątania przestrzeni publicznej, zmniejszenie ilości odpadów zmieszanych kierowanych do instalacji przetwarzania oraz redukcja ryzyka administracyjnych kar finansowych za nieosiągnięcie wymaganych poziomów recyklingu.
Zmiana struktury morfologicznej odpadów może wymagać podniesienia stawek jednostkowych za odbiór 1Mg odpadów w kolejnych postępowaniach przetargowych, wzrostu cen zagospodarowania odpadów w RIPOK (instalacja może chcieć rekompensować mniejszą ilość dostarczanych odpadów wyższymi stawkami).
Wprowadzenie systemu kaucyjnego może pozytywnie wpłynąć na efektywność środowiskową i poziom recyklingu, ale też negatywnie zmienić strukturę finansową gminnego systemu gospodarowania odpadami.